Muzeum Historyczne w Sanoku posiada cenną kolekcję sztuki sakralnej (cerkiewnej) XII-XX wieku. Spośród licznych okazów malarstwa, snycerstwa, krzyży, antyminsów na uwagę zasługują drzeworyty, pozyskane ze zbiorów Muzeum Towarzystwa „Łemkiwszczyna” w Sanoku (założonego 27 lutego 1931 r.). Inspiratorami ideowymi byli artysta i malarz Leon Getz (ukr. Лев Ґец), który został jego jedynym dyrektorem, oraz katecheta ks. Stepan Wengrynowycz, katecheta ks. Omelian Konstantinowycz, sędzia Franz Kokowski i profesor gimnazjum Ivan Fliunt.

Muzeum mieściło się w dwóch pokojach, na prezbiterium (plebanii) grecko-katolickiej cerkwi. Na początku swojej działalności muzeum „Łemkiwszczyna” nie posiadało wielu eksponatów. Podstawą zbioru stała się głównie kolekcja Leona Getza. Muzeum chętnie przyjmowało także przekazy od innych muzeów i darczyńców. Rozpoczęło też własną, aktywną działalność kolekcjonerską i terenową. Szczególnie chętnie pozyskiwano numizmaty, ikony, księgi (kościelne i „starożytne”), dokumenty rękopiśmienne, zdjęcia, ordery i medale, stroje łemkowskie, drewniane krzyże kościelne, broń, pisanki, zbiory archeologiczne oraz inne przedmioty. Po powstaniu muzeum skoncentrowano się na okazach sztuki sakralnej i ludowej, głównie z terenów Łemkowszczyzny, która w tym okresie stała się bardzo popularna i obiekty z tego obszaru cieszyły się popytem wśród muzealników i kolekcjonerów.

Muzealnicy w poszukiwaniu eksponatów podróżowali do miejscowości łemkowskich. Zwrócili się także do księży i świadomych obywateli Łemkowszczyzny z prośbą o przesyłanie bądź zgłaszanie ciekawych obiektów muzealnych i dzieł sztuki cerkiewnej bezpośrednio do Muzeum. Jeżeli takie przedmioty zostały zgłoszone, wówczas do tych miejscowości przyjeżdżali przedstawiciele muzeum, by je zakupić  lub odebrać jako darowiznę.

Należy podkreślić, że w Muzeum „Łemkiwszczyna” ewidencja eksponatów była  sporządzana niezwykle starannie i profesjonalnie, na co w dużej mierze wpłynęły wcześniejsze doświadczenia kolekcjonerskie Leona Getza. Można to prześledzić na przykładzie ksiąg inwentarzowych oraz w zachowanej korespondencji.

Równocześnie w 1934 r. staraniem Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Sanockiej założono w Sanoku Muzeum Ziemi Sanockiej, które także skupiło się na kolekcjonowaniu łemkowskich dzieł sztuki i obiektów etnograficznych. Dlatego zbiory obu placówek w pewnym stopniu były podobne, ponieważ zostały nabyte z tego samego terytorium i w tym samym okresie.

Zbiory „Łemkiwszczyny” były cenne z artystycznego punktu widzenia, o czym świadczy zainteresowanie nimi szeregu instytucji, które zapraszały muzeum do współpracy lub prosiły o możliwości wypożyczenia eksponatów na wystawy. Przykładowo „Instytut Propagandy Sztuki” w Warszawie zwrócił się do Muzeum z prośbą o dostarczenie dzieł sztuki na wystawę malarstwa ludowego (pismo z 27 kwietnia 1937 r.) pt. Wystawa malarstwa, drzeworytu i rzeźby ludowej na ziemiach Polski. Planowana w lipcu-wrześniu 1937 r. miała obejmować dzieła z całej Polski. Organizatorzy starali się zaprezentować malarstwo, drzeworyt i rzeźbę ludową w sposób jak najbardziej różnorodny i kompleksowy, aby w jak największym stopniu odzwierciedlić rozwój sztuki ludowej. Dlatego w piśmie do muzeum „Łemkiwszczyzna” zwrócili się 8 maja 1937 r. z prośbą o informację o znajdujących się w kolekcji zabytkach malarstwa ludowego (ikony na szkle, drewnie, płótnie, papierze, blasze), drzeworytach ludowych i rzeźbie ludowej. Jeżeli muzeum posiadało odpowiednie obiekty, proszono o możliwość wypożyczenia obrazów i rzeźb na planowaną wystawę w specjalnie przygotowanych salach Muzeum Narodowego w Warszawie. Efektem tego było wydanie bogato ilustrowanego katalogu, zawierającego kilka artykułów wprowadzających w języku polskim i francuskim.

W odpowiedzi na pismo Leon Getz potwierdził, że muzeum „Łemkiwszczyzna” posiada w swoich zbiorach obok ikon, rzeźb i zabytków sztuki sakralnej, także pięć drzeworytów ludowych.

Plany rozbudowy muzeum i powiększania kolekcji, oraz tworzenia wystaw zniweczone zostały przez wybuch wojny.

W czasach niemieckiej okupacji, w 1940 r. „Muzeum Ziemi Sanockiej” i Muzeum „Łemkiwszczyna” połączono w jedno muzeum t.zw. „Kreismuzeum in Sanok”, którego dyrektorem został Leon Getz. Zbiory Muzeum „Łemkowszczyna” zostały przeniesione z dwóch pomieszczeń prezbiterium do zamku, w którym wcześniej mieściło się Muzeum Ziemi Sanockiej. Kolekcję ukraińską połączono z pozostałościami zachowanej kolekcji polskiej.

W 1944 r. muzeum poniosło znaczne straty podczas odwrotu Niemców. Najcenniejsze obiekty zbioru zapakowano w cztery duże skrzynie z napisami „Kreismuseum w Sanoku” i wysłano prawdopodobnie do Zakopanego. Przedstawiciel „Ostinstitutu” przywiózł do Krakowa szereg eksponatów na wystawę „kultury i sztuki niemieckiej na ziemiach polskich”. W sumie w dokumentach wymieniono ponad 200 skradzionych obiektów, z których większość nosiła charakter etnograficzny. Ich dalsze losy nie są znane.

14 października 1944 r. muzeum na zamku przeszło na własność państwa polskiego i otrzymało nazwę „Państwowe Muzeum Ziemi Sanockiej w Sanoku”. W latach 1944–1945 przybycie wojsk radzieckich i linia frontu spowodowały kolejną utratę zbiorów. Zamek wykorzystywano na potrzeby Armii Czerwonej – jako szpital i zbrojownię, zatem 12 grudnia 1944 r. zbiory przeniesiono do budynku gimnazjum państwowego. W czasie przeprowadzki zbiory po raz kolejny nie uniknęły kradzieży i zniszczenia. Dopiero wiosną 1946 r. obiekty muzealne wróciły do ​​zamku.

Ocalałe dzieła sztuki, a także archiwum Muzeum „Łemkiwszczyna” stały się częścią zbiorów obecnego Muzeum Historycznego w Sanoku, które zostało jego prawnym następcą.

W bazie projektu Wirtualne Muzeum Drzeworytów Ludowych znajduje się 13 drzeworytów ze zbiorów Muzeum Historycznego w Sanoku. Trzy z nich są określone jako obiekty ze zbiorów Towarzystwa „Łemkiwszczyna”. Na to wskazują pieczęci w języku ukraińskim i dawne numery inwentarzowe tej placówki na rewersach. To „Chrystus na krzyżu” (MHS/S/1595), „Wizerunek Pana Jezusa Kalwaryjskiego” MHS/S/1593) oraz „Matka Boska z Mariazell” (MHS/S/1590) datowane na lata 1801-1900. W opisach kart inwentarzowych zaznaczono, że pozyskane były do zbiorów Muzeum Towarzystwa „Lemkiwszczyna” przed 1939 rokiem. Opracowanie archiwaliów dotyczących działalności i kolekcji Muzeum „Lemkiwszczyna” ujawniło, że muzeum posiadało 5 drzeworytów z miejscowości Krzywe (ukr. Криве), jeden z których – łaciński („Matka Boska z Mariazell” (większa) jest w projekcie). Z pozostałych drzeworytów w ikonografii prawosławnej w zbiorach MHS tylko dwa („Chrystus na krzyżu”). Losy pozostałych, wymienionych w źródłach archiwalnych drzeworytów („Matka Boska” i  „Św. Mikołaj”) nie są znane.

Pragnę wyrazić wdzięczność Dyrekcji oraz pracownikom muzeum za wsparcie i pomoc w przeprowadzeniu kwerendy w MHS, udostępnienie dokumentów archiwalnych, materiałów fotograficznych, publikacji książkowych i konsultacje merytoryczne, zresztą za ciekawe towarzyskie rozmowę: kustosz, historyk sztuki mgr Katarzyna Winnicka, kierownik Działu Historycznego, kustosz, historyk Andrzej Romaniak, bibliotekarz dr Marcin Smoter.

dr Olena Kozakevych

Źródła i Bibliografia:

Archiwum Muzeum Działu Historycznego w Sanoku (Archiwum MHS). Akta Muzeum “Łemkiwszczyna” w Sanoku z lat 1931―1939. Спис документів. Том І. № 322.

Archiwum Muzeum Działu Historycznego w Sanoku (Archiwum MHS). Akta Muzeum “Łemkiwszczyna” w Sanoku z lat 1931―1939. Спис документів. № 323.

Archiwum Muzeum Działu Historycznego w Sanoku (Archiwum MHS). Akta Muzeum “Łemkiwszczyna” w Sanoku z lat 1931―1939. Музей «Лемківщина» у Сяноці. Секретар. № 372.

Archiwum Muzeum Narodowego w Krakowie. Zespół «Związek Muzeów w Polsce», ZMP-56.

Archiwum Muzeum Narodowego w Krakowie. Zespół «Związek Muzeów w Polsce», ZMP-57.

Biskupski R., 2013, Ikony z XV w. w Muzeum Historycznym w Sanoku. Katalog zbiorów, t. I., red.: E. Kasprzak, W. Banach, K. Winnicka, Sanok.

Romaniak А.  Sanok – fotografie archiwalne. Samorząd, oświata, organizacje, instytucje, 2018, Sanok.

Winnicka K., 2013, Ikony z XVI w. w Muzeum Historycznym w Sanoku. Katalog zbiorów, t. II., red.: E. Kasprzak, W. Banach, K. Winnicka, Sanok.

Winnicka K., 2018, Ikony z XVII w. w Muzeum Historycznym w Sanoku. Katalog zbiorów, t. III., red.: E. Kasprzak, W. Banach, K. Winnicka, Sanok.

Козакевич О. Музей «Лемківщина» в Сяноці: передумови створення та основні віхи діяльності // Ukraińcy i ich sąsiedzi na przestrzeni wieków: polityka, gospodarka, religia, kultura i życie codzienne; red. R. Drozd, B. Halczak. Słupsk-Warszawa, 2021. T. III. S. 89―101.

Козакевич О. Музей Товариства «Лемківщина» в Сяноці: передумови створення // Народознавчі зошити. 2022. № 1 (163). С. 50―56.

Козакевич О. Документальна спадщина музейного Товариства «Лемківщина» в архіві Історичного музею в Сяноці: огляд формування мистецької колекції // Рукописна та книжкова спадщина України. 2023. Випуск 30. С.76―96.